آیین‌نامه ایمنی حفر دستی چاه – مصوب ۱۴۰۰

ـ هدف و دامنه کاربرد: این آیین‌نامه به استناد ماده (۸۵) قانون کار جمهوری اسلامی ایران با هدف ایمن‌سازی محیط کار و پیشگیری از حوادث ناشی از کار در عملیات حفر دستی چاه تدوین شده است و در کارگاه‌های مشمول قانون کار لازم الاجرا است.

ـ  تعاریف: در این آیین‌نامه اصطلاحات زیر در معانی مشروح ذیل به کار می‌روند: ۱ـ مالک چاه : شخص حقیقی یا حقوقی است که برای حفاری و بهره‌برداری از چاه، سرمایه‌گذاری نموده و مالکیت آن را بر عهده دارد. مالک چاه می‌تواند خودش عملیات حفاری را انجام دهد و یا عملیات حفاری را به “پیمانکار حفر چاه” یا “مقنی” واگذار نماید که در هر صورت، شخصی که وظیفه حفاری و انجام عملیات اجرایی را بر عهده دارد، مجری نامیده می‌شود. ۲ـ  پیمانکار حفر چاه: شخص حقیقی یا حقوقی است که در زمینه حفر چاه از مهارت و تجربه کافی برخوردار است و مسئولیت امور مربوط به حفاری، تعمیرات میل و انباره، تامین نیروی انسانی مجرب، نگهداری و بهره‌برداری ایمن از تجهیزات و چاه تا مرحله تحویل چاه به مالک را بر عهده دارد که در این آیین‌نامه مجری حفر چاه نامیده می‌شود و گواهینامه تایید صلاحیت ایمنی امور پیمانکاری را اخذ نموده است. ۳ـ   مقنی (چاه کن): شخص متخصص و مجربی است که وظیفه حفر چاه را بر عهده دارد. کارگران دخیل در حفر چاه، تحت امر مقنی می‌باشند و انجام امور مربوط به حفاری و ادامه فعالیت منوط به اجازه وی است؛ در صورتی که مقنی مستقیماً اجرای عملیات حفاری را از مالک چاه اخذ کرده باشد، مجری حفر چاه نامیده می‌شود. ۴ـ  مجری حفر چاه: شخصی است که وظیفه حفاری و انجام عملیات اجرایی را بر عهده دارد و می‌تواند مالک، پیمانکار و یا مقنی باشد. ۵ـ  تجهیزات حفاری: به تمامی تجهیزات و ابزار و لوازم مورد استفاده برای حفاری چاه و انتقال خاک، آب، لجن و نخاله‌های استحصالی به خارج از چاه، تجهیزات حفاری اطلاق می‌شود. ۶ـ  چاه دستی: منظور آن‌ دسته‌ از چاه‌هایی‌ است که‌ با استفاده از نیروی‌ بدنی‌ مقنی و کارگران، با بهره‌گیری از وسایل‌ کار سنتی‌ مانند چرخ‌ چاه‌ و کلنگ‌ و بیلچه‌ و دلو حفر می‌شوند. ۷ـ  کلنگ دار: کارگری است که از تجربه کاری در امور مربوط به حفاری چاه برخوردار است و تحت اوامر مقنی فعالیت می‌کند. ۸ـ  چرخ کش: کارگری است که به صورت مستمر بر روی چرخ چاه اعم از دستی و برقی کار می‌کند و دارای تجربه در امور مربوط به حفاری چاه است. ۹ـ  کارگر مجرب: کارگری است که به صورت تجربی دارای دانش فنی و مهارت برای انجام کار ایمن و یا نظارت بر امور محوله می‌باشد. ۱۰ـ  عوامل اجرایی: به کلیه اشخاص دخیل در فرآیند حفاری اعم از پیمانکار، مقنی، کلنگ‌دار، چرخ‌کش، کارگر، مجری و به عبارتی هر فردی که وظیفه‌ای یا فعالیتی را انجام می‌دهند؛ اطلاق می‌شود. ۱۱ـ  چرخ چاه دستی: نوعی از چرخ‌ چاه است که با بهره‌گیری از قوای بدنی و عموماً با قدرت‌ دست کارگر،‌ کار می‌کند و تجهیزاتی مانند استوانه‌ کابل‌‌دار و شیطانک و چرخ‌ جغجغه‌ و یا حلزون‌ و چرخ‌ حلزون‌ روی‌ محور آن نصب می‌شوند. ۱۲ـ  چرخ چاه موتوری: نوعی از چرخ‌ چاه است که با بهره‌گیری از نیروی الکتریسیته، عملیات جابجایی و انتقال خاک، آب و لجن و نخاله‌های استحصالی به خارج از چاه را بر عهده دارد و الکتروموتور آن دارای گیربکس و تجهیزاتی است که‌ با قطع جریان برق، به طور خودکار ترمز می‌کند. ۱۳ـ دلو: وسیله‌‌ای کیسه‌ای شکل‌ از لاستیک‌ منجیددار یا برزنت‌ و یا سایر مواد مقاوم‌ است که برای انتقال‌ و جابجایی مواد مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. ۱۴ـ میل چاه: قسمتی‌ از چاه‌ که‌ به طور عمودی‌ و بدون انحراف نسبت‌ به‌ سطح‌ زمین‌ حفر می‌شود و کاملاً به سمت پایین و شاقولی است. عمق چاه یا متراژ حفاری، بستگی به نوع جنس لایه‌های خاک مناطق حفاری دارد. ۱۵ـ جا پا: حفره کوچکی به عمق حدود ۲۰ سانتی‌متر است که مجری برای بالا و پایین رفتن از چاه، باید آن‌ها را با فواصل حداکثر ۵۰ سانتی‌متر در طرفین دیواره تعبیه نماید . ۱۶ـ  آستانه چاه: دیواره‌ای در دور دهانه چاه و بالاتر از سطح زمین است که برای جلوگیری از ریزش یا سقوط سنگ و خاک و نخاله و مواد دیگر به داخل چاه احداث می‌شود. ۱۷ـ انباره چاه: انباری یا انباره چاه، فضایی است که در قسمت پایین میل چاه به شکل مثلث یا هرم یا مخروط تعبیه می‌شود. هرگز نباید آن را با مقاطع مربع یا مستطیل اجرا کرد. گاهی ممکن است انباره به صورت مسیر یا مسیرهای‌ انحرافی در عمق‌ و یا حتی در دیوار میل‌ چاه ‌تعبیه شود. ۱۸ـ کَوَل: حلقه‌ یا نیم‌ حلقه‌ای‌ از جنس‌ سفال، سیمان، پلیمر، فولاد، بتون مسلح و یا غیر مسلح است که برای‌ جلوگیری‌ از ریزش‌ دیواره‌ میل‌ چاه‌ یا بدنه انباره استفاده‌ می‌‌شود. کول به دو شکل کول گرد و کول بادامی ساخته می‌شود. معمولاً برای میله چاه از کول گرد و برای انباره از کول بادامی شکل استفاده می‌گردد. ۱۹ـ طوقه چینی: نوعی دیوار چینی به شکل حلقوی‌ است که معمولاً با مصالح‌ ساختمانی مانند: آجر و ملات سیمان،‌ در بالاترین‌ قسمت‌ از میل‌ چاه ‌(حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ سانتی‌متر پایین تر از سطح زمین منتهی‌ به‌ دهانه‌ چاه) ساخته‌ شده و ضمن تثبیت گلدانی در مرکز میل، باعث می‌شود که بتوان درب چاه فاضلاب را بسته و محکم نمود تا در اثر عبور اجسام سنگین مانند: انسان، ماشین، کامیون، لیفتراک و یا مواردی از این دست از روی دهانه چاه، دچار ریزش نشود. ۲۰ـ گلدانی: به منظور هدایت آب، فاضلاب یا ورود هر سیال دیگر به داخل چاه و جلوگیری از شستشو یا تخریب دیواره، طوقه، دهانه و یا بدنه چاه، قطعه‌ای قیفی شکل را در دهانه چاه قرار می‌دهند تا سیالات از طریق گلدانی به مرکز میل هدایت و سپس بر اثر نیروی ثقل، به صورت عمودی از پایین‌ترین قسمت گلدانی خارج و به انتهای میل چاه سرازیر شود. ۲۱ـ سپر حفاظتی: وسیله‌ای‌ حفاظتی‌ است‌ که‌ مقنی‌ را از آسیب‌ یا مخاطرات ناشی‌ از سقوط‌ احتمالی‌ مواد، وسایل یا اشیاء به داخل چاه محفوظ‌ نگه‌ می‌دارد. ۲۲ـ پاکند: مسیر شیبداری‌ برای رفت‌ و آمد و حمل‌ و نقل‌ وسایل‌ است‌. حفاری پاکند در سطح زمین و از فاصله‌‌ای‌ دورتر از دهانه‌ چاه‌ شروع‌ شده و تا نزدیکی‌ سطح‌ آب در پایین میل چاه‌ ادامه‌ می‌یابد. ۲۳ـ پابند: یک نوار حلقه‌ای یا طناب بافته شده از جنس الیاف کنفی و یا پلاستیکی است که به چرخ چاه وصل می‌شود. ۲۴ـ چکش تخریب (پیکور):  وسیله‌ای برای تخریب سطوح سخت است که بیشتر در دو نوع برقی و بادی کاربرد دارد. ۲۵ـ کمپرسور بادی: دستگاهی مکانیکی است که با کاهش حجم هوا، فشار آن را افزایش می‌دهد و در انواع دیزلی و برقی مورد استفاده قرار می‌گیرد. فصل دوم ـ مقررات عمومی

ـ  در صورتی که مالک چاه، عملیات حفر چاه را شخصاً بر عهده گیرد، خود به عنوان مقنی و در حکم مجری می‌باشد و مسئولیت رعایت مقررات حفاظتی و ایمن‌سازی محیط کار برای کارگران تحت امر خود را بر عهده دارد.

ـ  در صورتی که مالک چاه، عملیات حفر چاه را به طور کامل به شخص پیمانکار یا مقنی واگذار نماید، در هر دو حالت پیمان گیرنده به عنوان مجری محسوب می‌شود و کلیه مسئولیت‌های مرتبط با حفاری به وی تفویض می‌گردد.

ـ  هرگاه مالک چاه، اجرای قسمت‌های مختلف عملیات حفر یک یا چند چاه را به پیمانکاران مختلف محول نماید، هر پیمانکار در محدوده پیمان خود، به عنوان مجری محسوب شده و مسئول اجرای مقررات و آیین‌نامه‌های حفاظت فنی است؛ پیمانکارانی که به طور همزمان برای حفر چاه مشغول فعالیت هستند، علاوه بر مسئولیت در محدوده قرارداد خود، باید در اجرای مقررات مذکور با یکدیگر همکاری نمایند و پیمان‌دهنده مسئول ایجاد هماهنگی بین آن‌ها می‌باشد.

ـ  پیمانکار اصلی حفر چاه، در صورتی می‌تواند قسمت‌های مختلف را به پیمانکاران یا مجریان جزء دیگر محول نماید که در مفاد پیمان، به وی اجازه داده شده باشد؛ در این حالت، هر شخص در محدوده پیمان خود، مسئول اجرای مقررات حفاظت فنی است و پیمانکار اصلی مسئول نظارت و ایجاد هماهنگی بین آن‌ها خواهد بود.

ـ  چنانچه محل حفر چاه، در معابر عمومی یا محل‌هایی باشد که احتمال رفت و آمد افراد یا وسایل نقلیه وجود دارد؛ باید با نصب موانع، حصارهای ایمن، علائم هشدار‌دهنده و یا چراغ‌های احتیاط از تردد آن‌ها جلوگیری به عمل آید.

ـ  نصب علایم ‎مشخص روی دهانه ‎چاه، در پایان عملیات حفاری الزامی است؛ به منظور رعایت فاصله و لحاظ مسایل ایمنی حفاری، باید محل دقیق احداث چاه را در نقشه نهایی ساختمان مشخص نمود تا درصورت حفر چاه جدید و یا رفع عیب از چاه قدیمی، احتمال فشار از یک چاه به چاه دیگر و ورود ناخواسته آب یا فاضلاب به چاه قبلی وجود نداشته باشد.

ـ اجرای عملیات حفر چاه دستی در شرایط آب و هوایی نامساعد و ناپایدار، ممنوع است.

ـ  بکارگیری کارگران مجرب برای عملیات سرویس، تعمیرات، تعویض قطعات و سیم‌کشی برق و تهویه و روشنایی و حفاری و دیگر امور الزامی است.

ـ  عملیات حفاری باید توسط مقنی و چرخ‌کش و کلنگ‌دار و کارگران با تجربه که از مهارت و سابقه کافی برخوردارند، انجام پذیرد و اشتغال کارگر ساده به عنوان یکی از عوامل اجرایی ممنوع است.

ـ مقنی، کارگران و یا هر یک از عوامل اجرایی برای پیشگیری از سقوط مکلفند قبل از ورود به میل چاه برای پایین رفتن یا بالا آمدن، نسبت به متصل نمودن یک طناب نجات که مجزا از طناب مخصوص حمل مواد باشد، به کمربند ایمنی یا حمایل بند کامل بدن اقدام نمایند.

ـ حمل، جابجایی، پایین بردن، بالا آوردن و یا آویزان شدن مقنی و کلنگ‌دار و کارگران و یا دیگر افراد متفرقه و عوامل اجرایی به سیم بکسل و قلاب و پابند و مواردی از این دست ممنوع است.

ـ ورود عوامل اجرایی به داخل چاه برای انجام هر گونه عملیات، مستلزم تجهیز شدن به وسایل حفاظت فردی از جمله کفش و کلاه ایمنی، طناب، کمربند حمایل بند ایمنی، دستکش و لباس کار و درصورت لزوم عینک و گوشی حفاظتی و ماسک تنفسی می‌باشد.

ـ مقنی حفرچاه باید در حین حفاری میل چاه، جاپاهایی را با فواصل حداکثر ۵۰ سانتی‌متر در طرفین دیواره، برای بالا و پایین رفتن از آن تعبیه نماید.

ـ چاه‌هایی که قطر دهانه آن‌ها بیشتر از ۹۰ سانتی‌متر است و یا در جاهایی که کارگر نمی‌تواند از جاپایی برای ورود و خروج به درون چاه استفاده کند، استفاده از سامانه ایمن کار در ارتفاع الزامی است.

ـ در هنگام انجام عملیات اجرایی در چاه‌های با قطر دهانه بیشتر از ۹۰سانتی‌متر، استفاده از نردبان طنابی برای خروج سریع کارگران به بیرون چاه، الزامی است.

ـ درب چاه و منهول منصوب در معابر عمومی، باید مجهز به قفل و بست مطمئن باشد؛ سطح زمین با لبه دهانه چاه باید یکسان باشد تا منجر به گیرکردن کفش و در نتیجه بر هم خوردن تعادل کارگران نشود.

ـ استفاده از وسایل ارتباطی مکانیکی یا الکترونیکی برای ارتباط عوامل اجرایی داخل چاه با کارگران بیرون از چاه، الزامی است.

ـ چرخ‌کش باید از کارگران مجرب باشد و ضمن حضور دایمی در دهانه چاه و فعالیت بر روی چرخ چاه، همواره از سلامت عوامل اجرایی داخل چاه (مقنی و کلنگ‌دار و دیگر افراد) اطمینان حاصل نماید.

ـ انباره چاه باید در عمقی حفر گردد که تحت تاثیر ارتعاشات ناشی از دستگاه‌ها، وسائل نقلیه و نیروهای وارده از طریق فوندانسیون ساختمان‌ها، قرار نگیرد. ارتفاع آن نباید از ۱۵۰ سانتی‌متر و عرض آن از ۱۲۰ سانتی‌متر تجاوز کند، در غیر این صورت باید مهاربندی شود؛ همچنین برای حفر انباره در لایه‌های‌ سست خاک‌ باید کَوَل‌‌بندی‌ و تقویت‌ سقف‌ و دیواره‌ها انجام پذیرد.

ـ محل تخلیه، استقرار و انبار کردن کول‌‌ها باید بر روی زمین مسطح و هموار باشد تا احتمال لغزش یا جابجایی ناخواسته و در نتیجه وقوع حوادث از بین برود.

ـ  انتقال کَوَل به داخل چاه فقط به صورت مکانیکی مجاز است و جابجایی دستی آن ممنوع می‌باشد.

ـ برای پیشگیری از ریزش دیواره میل چاه، باید کَوَل مورد استفاده به حد کافی مقاوم باشد تا فشارهای قائم و جانبی وارده را به خوبی تحمل نماید. فصل سوم ـ وظایف مجری

ـ  مجری حفر چاه باید پیش از شروع عملیات حفر چاه، نسبت به انجام مدیریت ریسک اقدام و مستندات مربوطه را جهت ارائه به بازرسان کارحفظ و نگهداری نماید.

ـ مجری مکلف به ایمن‌سازی محیط کارگاه، بررسی قنوات و چاه‌های قبلی و محل حفاری و وضعیت لایه‌های خاک، رعایت فاصله محل حفاری تا فوندانسیون‌ها و دیوارها و ستون بناهای جانبی، مسیر تردد وسایل نقلیه و لرزش ناشی از آن‌، باغچه و استخر و محل‌هایی با دفع آب یا هرزآب زیاد، تابلوها و چراغ‌های اطراف و تاسیسات زیرزمینی و دیگر موارد مرتبط با حفاری می‌باشد و باید عوامل اجرایی را از وضعیت کارگاه مطلع نماید .

ـ  مجری مکلف است؛ مطابق با آیین‌نامه ایمنی امور پیمانکاری، تاییدیه‌های لازم را اخذ نماید و مصوبات شورای ‌عالی ‌حفاظت‌‌ فنی و دیگر قوانین و مقررات و آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های ایمنی و حفاظت ‌فنی را رعایت نماید.

ـ مجری باید قبل از شروع عملیات حفر چاه، ابزارآلات ایمن و تجهیزات متناسب با نوع کار را تهیه نماید و از نحوه نصب، قرارگیری، استقرار و کارکرد صحیح تجهیزات و وسایل کار برقی و دستی از قبیل الکتروموتورها، چرخ چاه و کلنگ و بیلچه و دلو و طناب و قلاب، سیستم‌های اتصال به زمین، بالابر، تهویه، روشنایی و دیگر لوازم حفاری اطمینان حاصل نموده و بر آن‌ها نظارت نماید.

ـ مجری حفر چاه مکلف به بکارگیری کارگران مجرب است و باید ضمن تشریح مخاطرات ایمنی برای کارگران، بر اجرای صحیح و ایمن انجام کار و نحوه استفاده از دستگاه‌ها و تجهیزات، نظارت کند.

ـ  مجری باید مرتباً میل و انباره چاه را مورد بازدید قرار دهد تا از استحکام و غیر‌ریزشی بودن دیواره‌ها اطمینان حاصل نماید. در صورت مشاهده شرایط غیر‌ایمن، باید کل عملیات اجرایی متوقف شود و شروع مجدد عملیات منوط به برطرف شدن کامل خطر و رسیدن به شرایط پایدار و ایمن است.